Tekst je originalno objavljen na engleskom jeziku na portalu European Western Balkans.
Jedno od brojnih pitanja koje je otvorila ubedljiva izbornа pobeda opozicione stranke Tisa 12. aprila, kojom je okončana šesnaestogodišnja vlast Viktora Orbana, odnosi se na uticaj promene vlade u Budimpešti na mađarske zajednice u susednim zemljama, uključujući i onu u Vojvodini. Iako se očekuje da će Mađarska nastaviti da podržava ove zajednice, mogućnost preraspodele i reorganizacije te podrške stvara očekivanja da bi se politička dinamika unutar tih zajednica mogla promeniti.
„Sarađivaću sa Savezom vojvođanskih Mađara, uprkos činjenici da su u potpunosti podržali kampanju Viktora Orbana, suprotno stavu mnogih Mađara iz Vojvodine… Nastaviće da dobijaju istu podršku kao i ranije, ali novac koji dobijaju više neće uglavnom biti proneveravan od strane ljudi bliskih Viktoru Orbanu, već će zaista stizati do Mađara“, rekao je uskoro novi premijer Mađarske Peter Mađar na konferenciji za novinare 13. aprila.
Godinama je Savez vojvođanskih Mađara (SVM) dominantna stranka unutar mađarske zajednice u Vojvodini, koja broji oko 180.000 građana. To je jedina mađarska stranka zastupljena u republičkom i pokrajinskom parlamentu, kao i u gotovo svim lokalnim skupštinama.
Nivo dominacije koji SVM uživa među Mađarima razlikuje se od političke dinamike unutar nekih drugih nacionalnih manjina u Srbiji, uključujući bošnjačku i albansku zajednicu. Prema ocenama analitičarima, ova konsolidacija moći SVM delom je postignuta zahvaljujući podršci Orbanove vlade.
Jedan od često citiranih primera je finansiranje Fondacije Prosperitati, čiji je cilj jačanje ekonomske pozicije Mađara u Srbiji. SVM je optuživan da koristi fondaciju za izgradnju klijentelističke mreže. Drugi primer je finansijska podrška državne mađarske fondacije Betlen Gabor medijima u Srbiji na mađarskom jeziku bliskim SVM.
Zauzvrat za podršku Budimpešte, Savez vojvođanskih Mađara do sada je bio pouzdan mehanizam za osvajanje desetina hiljada glasova iz dijaspore za Fides na mađarskim izborima, koji su slati poštom. U noći 12. aprila, predsednik SVM Balint Pastor objavio je na svom Fejsbuk profilu da je više od 60.000 Mađara iz Vojvodine glasalo za Fides na parlamentarnim izborima.
To ipak nije bilo dovoljno da se spreči ubedljiv poraz mađarske vladajuće stranke. Video snimci koje su objavili srpski mediji, na kojima se vide Pastor i potpredsednica SVM Elvira Kovač kako napuštaju sedište Fidesa u izbornoj noći u sumornom raspoloženju, izazvali su veliku pažnju.
Spekulacije da bi nova vlada Petera Mađara mogla preoblikovati svoju politiku prema Mađarima u inostranstvu probudile su nadu ne samo među opoziciono nastrojenim Mađarima u Srbiji, već i među protivnicima vladajuće Srpske napredne stranke (SNS) šire. Sa svojih šest poslanika, SVM podržava aktuelnu vladu na nacionalnom nivou predvođenu SNS-om, a ta podrška bi mogla postati još važnija nakon sledećih parlamentarnih izbora, na kojima se očekuje najjači izazov do sada za SNS.
Neki opozicioni komentatori brzo su počeli da spekulišu da bi SVM mogao odmah izaći iz koalicija sa SNS-om u vojvođanskim opštinama, što bi dovelo do promena u lokalnim parlamentima u nekoliko njih.
Međutim, 15. aprila Balint Pastor je potvrdio da će SVM ostati u koaliciji sa SNS-om. Zahvalio je Viktoru Orbanu na 16 godina saradnje, ali je takođe izjavio da će njegova stranka nastojati da sarađuje i s novom mađarskom vladom.
„Danas sam telefonom razgovarao s Peterom Mađarom. Započećemo lične konsultacije u Budimpešti, u interesu mađarske zajednice u Vojvodini, čak i pre nego što preuzme dužnost premijera“, napisao je Pastor.
Međutim, opozicione grupe unutar mađarske zajednice podižu glavu. Dana 18. aprila formirana je nova organizacija – Vojvođanski mađarski restart – koja okuplja nekoliko postojećih grupa, uključujući takozvana „Tisina ostrva“ u Srbiji. Objavili su devet tačaka manifesta u kojem izražavaju nameru da učestvuju u „promeni sistema“ koju promoviše Tisa.
„Očekujemo da rukovodstvo SVM-a prihvati odgovornost za manipulaciju mađarskim biračima u Vojvodini, obmanjivanje i služenje autoritarnoj politici protekle dve decenije na mađarskoj i srpskoj strani, i da podnese ostavke“, glasi jedna od tačaka.
Nova organizacija je takođe pozvala na potpunu nezavisnost mađarskih medija, depolitizaciju kulturnih, obrazovnih i akademskih mreža, i odgovornost Fondacije Prosperitati.
Naredne nedelje i meseci će očigledno biti ključni za definisanje budućih odnosa između mađarske vlade i mađarskih zajednica u inostranstvu. Žužana Veg, programska saradnica u Nemačkom Maršalovom fondu SAD, kaže za European Western Balkans da je Mađar obećao podršku mađarskim zajednicama u susednim zemljama, ali da želi i da se otklone eventualne koruptivne prakse u tim odnosima.
„Rani pokazatelji sugerišu da bi on i njegova buduća ministarka spoljnih poslova želeli depolitizaciju tih odnosa – uključujući one sa susednim zemljama – i povratak podršci za prava manjina i pragmatičnoj saradnji, umesto instrumentalizacije pitanja manjina“, kaže Veg. Dodaje da je to najrelevantnije u vezi sa mađarskom zajednicom u Ukrajini.
Čaba Presburger, novinar iz Vojvodine, ističe da razlike između Tise i Fidesa u pogledu podrške Mađarima u inostranstvu nisu naročito drastične.
„Nema govora o tome da bi se Mađarima van granica oduzimalo državljanstvo koje su dobili za vreme Orbana, niti pravo glasa koje iz njega proizlazi. Slično važi i za politiku podrške: najavljuje se, međutim, da će finansijska pomoć ubuduće stizati kroz transparentan sistem i da neće biti raspodeljivana po političkim kriterijumima“, kaže Pressburger.
Iako podseća da je Balint Pastor dan pred izbore Petera Mađara nazvao „šarlatanom“, veruje da je u ovom trenutku saradnja između Tise i SVM-a neizbežna.
„Ali, gotovo je izvesno da nova mađarska vlada toj stranci neće prepustiti potpunu kontrolu nad raspodelom sredstava koja pristižu iz Mađarske. A na poziciju SVM-a u velikoj meri će uticati i to kakav odnos Mađar bude uspeo i hteo da izgradi sa Vučićevim sistemom vlasti, čiji je Pastorova stranka organski deo“, zaključuje Presburger.
Predsednik Vučić – dugogodišnji Orbanov saveznik – i izabrani premijer Mađar naizgled su loše započeli odnos, razmenivši ne previše prijateljske opaske dan nakon izbora. Jedna od početnih kamena spoticanja između dvojice lidera biće istraga u vezi sa pronalaskom eksploziva blizu srpsko-mađarskog gasovoda nedelju dana pre izbora, što su mnogi opisali kao lažnu operaciju.
Ipak, nekoliko komentatora u danima nakon izbora izrazilo je verovanje u pragmatizam obe strane, sugerišući da je saradnja na nivou vlada i dalje verovatna.
