Odnosi Srba i Mađara vekovima unazad duboko su isprepleteni. Od seoba Srba na sever krajem srednjeg veka, sukoba u vreme Revolucije 1848–1849 u Habsburškoj monarhiji, preko trauma tokom i nakon Drugog svetskog rata, prelivanja efekata sukoba u bivšoj Jugoslaviji na teritoriju Vojvodine tokom devedesetih, sve do postepenog pomirenja i pragmatične saradnje u decenijama koje su usledile, istorija je ostavila duboke slojeve emocija, oscilacije međusobnog poverenja, iskustvo preživljavanja jednih pored drugih, ali i jednih sa drugima.
Taj krug je poslednjih 15 godina zatvoren na nivou hibridnog političkog modela koji je razotkrio slabosti evropske demokratije, odnosno njenu sklonost da počiva više na deklarativnim vrednostima, nego otpornim političkim i institucionalnim strukturama.
Na jednoj strani tog modela nalazi se Viktor Orban, nekad simbol postkomunističke tranzicije i istočnoevropske nade, a danas arhitekta evropske neliberalne demokratije.
Na drugoj strani je Aleksandar Vučić, neprikosnoveni vladar Srbije poslednjih 14 godina, koji je taj model prepoznao kao funkcionalan i počeo da ga primenjuje sa lokalnim varijacijama, ali istom suštinom: koncentracijom moći, kontrolom resursa i instrumentalizacijom institucija.
Njihova veza nije samo politička. Ona je ekonomska, infrastrukturna i duboko personalizovana. Paradoksalno, jedna od posledica takvog odnosa jeste ”istorijski maksimum” u odnosima između dve države. Njime se hvale i za unutrašnju političku upotrebu ga eksploatišu oba lidera.
U toj mreži važnu ulogu igra stranka Savez vojvođanskih Mađara, ne samo kao politički predstavnik manjinske zajednice u Srbiji, već kao stabilan koalicioni partner kojbezbeđuje kontinuitet vlasti u Srbiji i političku vezu sa Budimpeštom. Njihova pozicija je, u tom smislu, manje etnička, a više sistemska.
Ta stabilnost je, međutim, imala cenu. Platili su je delovi mađarske zajednice u Vojvodini koji nisu bili politički lojalni takvom aranžmanu. Oni su ostajali marginalizovani i isključeni, dok je ova stranka preuzimala lokalne obrasce vlasti kao hibrid „malog Fidesa“ i „malog SNS-a“: koncentraciju moći, kontrolu resursa i zatvoren politički krug.
Platila ju je i cela mađarska zajednica trendom kontinuiranog iseljavanja i smanjivanja broja njenih pripadnika u populaciji Srbije, iako, opet paradokslano, od uvođenja višestranačja u Srbiji, nikad uloga jedne manjinske stranke u vlasti nije bila uticajnija, kao što je slučaj sa Savezom vojvođanskih Mađara tokom vladavine Srpske napredne stranke.
Za Srbiju izbori u Mađarskoj nisu „tuđi “ i to ne samo zbog nešto više od 66.000 Mađara iz Vojvodine koji će glasati 12. aprila. Ovi izbori su potencijalni tektonski poremećaj sistema koji se proteže preko granice, utičući indirektno i na građane Srbije.
Zašto je Mađarskoj bio potreban novi akter?
Godinama pre pojave Petera Mađara, mađarska opozicija je bila snažnija nego što je danas srpska. Imala je infrastrukturu, stabilno biračko telo, upravlja u velikom broju lokalnih samouprava, uključujući gradove poput Budimpešte i Segedina. Ipak, nije uspevala da pobedi Orbana.
Razlog nije bio u nedostatku kapaciteta, već u kontekstu i načinu delovanja: fragmentacija, međusobna konkurencija i kretanje unutar političkog okvira koji je vlast već definisala, čiji je jedan od nosećih stubova diskreditacija političkih protivnika. Pojava Petera Mađara menja tu dinamiku upravo zato što on dolazi iznutra, iz sistema Fidesa. Njegov pokret Tisa uspeva da objedini ono što je ranije bilo rasuto: energiju, strukturu i percepciju Orbanove nepobedivosti.
Istovremeno, on ne nudi potpuni diskontinuitet sa Orbanovom politikom. Zadržava kontinuitet u delu unutrašnje politike i hrišćansko-demokratskom okviru, ali pravi jasan rez u ključnim tačkama poput koncentracije moći i spoljnopolitičkom kursu. Njegova orijentacija prema Evropskoj narodnoj partiji i distanca od Rusije dodatno ga pozicioniraju kao predvidivog partnera na evropskoj sceni.
Na prvi pogled, paralela je primamljiva: u Mađarskoj Peter Mađar, u Srbiji studentski pokret i referendumska atmosfera. Ali, ta paralela je opasno pojednostavljena. U Mađarskoj, deo opozicije je prepoznao trenutak i uglavnom ustupio prostor novom akteru. Time je stvoren fokusiran politički front. U Srbiji, protestna energija čiji je nosilac studenstki pokret i opozicija funkcionišu paralelno, često bez koordinacije, ponekad i u otvorenom sukobu.
Dodatni problem je što pojedini akteri u Srbiji nekritički preuzimaju elemente modela Tise, pre svega ideju novog lica, brzog okupljanja i širokog fronta, bez razumevanja ključne razlike: Peter Mađar je insajder sistema koji pokret gradi iz snažne i centralizovane liderske uloge dok je osnovna karakteristika, i za kontekst Srbije za sada, ogromna prednost, decentralizovan studentski pokret.
Razlika ide i dublje: u Mađarskoj, nova politička ponuda kombinuje kontinuitet i promenu, u Srbiji trenutno najsnažniji opozicioni akter teži potpunom diskontinuitetu, gotovo revolucionarnom prekidu sa svim elementima prethodnog sistema, uz svesno izbegavanje spoljnopolitičkog pozicioniranja kako bi se izbegla polarizacija.
To je legitimna strategija, ali i potencijalno ograničenje u fazi političke artikulacije. Dakle, pokret Tisa nastao je sa idejom da uzme deo podrške Fidesu, dok studentski pokret u Srbiji insistira na mobilizaciji apstinenata i razočaranih glasača dosadašnje opozicije.
Dan posle – ako pobedi Orban
Iako ankete pokazuju stabilnu rastuću podršku Petera Mađara i momentum njegovog pokreta Tisa, realnost mađarskog izbornog sistema ostaje ključna nepoznanica. Kombinacija proporcionalnog i većinskog glasanja, prekrajanje izbornih jedinica i kontrola medija i dalje favorizuje vladajući Fides. To znači da čak i ako Tisa dobije većinu glasova, konačan rezultat može ostati u korist Orbana.
Jedna od ilustracija takvih potencijalnih manipulacija jeste činjenica da je prilikom glasanju u inostranstvu, moguće da jedna osoba glasa u ime svih osoba prijavljenih na istoj adresi, jer se za identifikaciju koristi samo jedan broj, koji se odnosi na jednu adresu.
Činjenica jeste da je većina etabliranih mađarskih opozicionih stranaka (osim Demokratske koalicije i antisistemske Partije dvorepog psa) odustala od učešća na izborima u korist Tise, i pored ideoloških rezervi, i zbog toga što je sistem izbornog cenzusa složen i visok, posebno za koalicije, ali i rasipanja glasova onih koji cenzus ne pređu.
Za dve navedene opozicione liste, prelazak cenzusa je upitan, jer su se čak i pojedini kandidati sa njihovih lista povukli u individualnom kapacitetu, ali ne i za ekstremno desnu mađarsku stranku Naša otadžbina (Mi Hazánk) Lasla Torockaja, koja, u slučaju tesne raspodele broja mandata, može pružiti podršku potencijalno novoj Orbanovoj Vladi.
Ako Viktor Orban opstane, to će dodatno ojačati poziciju Aleksandra Vučića i otvoriti prostor za ubrzano raspisivanje izbora u Srbiji. Glavobolja evropskih lidera zbog Orbanovih manevara u blokadi donošenja odluka o zajedničkim pozicijama Evropske unije u u složenim geopolitičkim okolnostima će se nastaviti.
Ovo će biti pojačano komplikacijama zbog odnosa koje će Orban, u slučaju da politički preživi, sasvim sigurno, jačati sa, verovatno, najomraženijim američkim predsednikom u istoriji. Orbanova pobeda bila bi značajna i kao dokaz da hibridna autokratija može da preživi i onda kada protiv sebe ima ujedinjeni untrašnji front, ali praktično i celu Evropu.
To će biti snažan vetar u leđa svim neliberalnim akterima širom kontinenta, ali i signal vašingtonskoj administraciji o tome gde da traži nove evropske saveznike.
Dan posle – ako pobedi Mađar
Ako, pak, Tisa pobedi, posledice će takođe uključivati, ne samo promenu vlasti u Mađarskoj i njen drugačiji kurs prema Briselu, već i destabilizaciju modela koji se već prenosi preko granica. Ipak, i u tom slučaju sa rezervom treba planirati i budući odnos nove vlade u Budimpešti prema Ukrajini i način na koji će balansirati između mađarskog kolektivnog sentimenta i zahteva Brisela.
Tu dolazimo i do još jedne zanimljive situacije: na koji način će se uspostaviti odnosi između Aleksandra Vučića i Petera Mađara, posebno u kontekstu političke porodice Evropske narodne partije kojoj pripadaju i Tisa i SNS? Prilikom svoje posete Novom Sadu, u februaru 2025. godine, Peter Mađar je govorio o koruptivnoj prirodi vlasti u Srbiji i bliskim vezama Viktora Orbana i Aleksandra Vučića, ali i istakao podršku ”jačanju prava i mogućnosti za Mađare u Vojvodini, kako bi nastavili da žive u svojoj domovini”.
Ovaj scenario otvara i nova pitanja o daljoj sudbini manjinskog političkog monopola Saveza vojvođanskih Mađara, o budućim odnosima Budimpešte prema mađarskoj zajednici u Vojvodini, ali i odnosima trenutnih opozicionih aktera u Srbiji prema eventualnoj novoj političkoj većini u Mađarskoj, imajući u vidu, sada, skoro nepostojeće veze sa pokretom Tisa.
Dodatna nepoznata u jednačini jeste i nedavni incident u okolini Kanjiže oko koga postoji opšti konsenzus u Srbiji, Mađarskoj, Evropskoj uniji i Rusiji o tome da je povezan sa predstojećim mađarskim izborima. Loptica je prebačena na Vučićev teren, a on lično kontroliše čitav narativ, umesto nadležnih institucija Republike Srbije. Međutim, obrazac njegovih reakcija i sistem koji kontroliše, razlikuju se od drugih sličnih incidenata u Srbiji.
Cela priča deluje nedovršeno i u ovom trenutku, bez obzira na inicijalne namere, ne može se reći da ju je Viktor Orban kapitalizovao. Važno je razumeti da u Srbiji istragu vodi kontrolisani državni aparat.
Poverenje je dovedeno u pitanje i uključivanjem vojske i osobe od ključnog Vučićevog poverenja u slučaj, umesto policije ili BIA-a koje za to imaju nadležnost. Vučićev ”toplo-hladno” pristup upravljanju krizama, baziran na kombinaciji dramatizacije i deeskalacije, uvek je posledica njegove procene rizika. Činjenica da iz Srbije nije stigla potvrda ukrajinskog učešća u ovom incidentu, kako je to, sasvim sigurno Orban želeo, može se uklopiti u računicu mogućeg Orbanovog poraza, ali i potencijalnih posledica od strane evropskih partnera.
Drugim rečima, ni sve bliske veze i aranžamni sa Orbanom nisu bili dovoljni da mu u ovako važnom trenutku pomogne bez kalkulacije, čime je još jednom dokazao da kod njega nema bezuslovne podrške nijednom spoljnom akteru i da je balansiranje njegovo srednje ime.
U oba scenarija, jedna stvar ostaje ista. Mađarski primer ne nudi gotov model, niti crno-bele efekte, osim što nas upućuje na udruživanje, disciplinovanu strategiju i važnost lokalnog konteksta.
Njegova lekcija je da promena sasvim sigurno ne dolazi iz pukog umnožavanja aktera, već iz njihove sposobnosti da deluju kao koordinisana celina, da prepoznaju i artikulišu specifični politički mentalitet birača, i da u potpunosti razumeju istorijske, kulturne i geopolitičke slojeve koji oblikuju trenutnu lokalnu dinamiku.
A ako se promena i desi, ona nije čarobni štapić kojim se preko noći mogu izbrisati sve spoljne i unutrašnje posledice dugogodišnjeg hibridnog modela vladanja.
U mišljenjima su izneti stavovi autora i ne predstavljaju nužno stavove uredništva portala Savremena politika.
